Przedsiębiorca na ogół po to zakłada firmę, aby osiągnąć zysk. Nigdy jednak nie jest on równy wpływom ze sprzedaży towarów lub usług, będących efektem działalności. Między innymi dlatego, że każdy, kto prowadzi biznes i osiąga z tego tytułu przychody, ma też koszty. Ponadto musi zapłacić podatki i składki. Trzeba nauczyć się dobrze je kalkulować -inaczej zamiast zyskiwać - splajtuje się.

Finanse firmy i określające je parametry trzeba na bieżąco kontrolować, po pierwsze, aby wiedzieć, ile mamy i na co możemy sobie po­zwolić przy ewentualnych inwe­stycjach, a po drugie - by w razie jakiegokolwiek zagrożenia - po­trafić szybko reagować. Dla wie­lu młodych firm podstawową bo­lączką jest zachowanie bieżącej płynności finansowej. To właśnie jej brak jest najczęściej przyczy­ną bankructwa małych i średnich przedsiębiorstw. Stąd należy bar­dzo uważać na te parametry.

Zysk czy strata

Zyskiem przedsiębiorcy jest róż­nica między przychodami, czyli pożytkami w pieniądzu i innymi świadczeniami, jakie otrzymuje osoba prowadząca działalność go­spodarczą a kosztami, czyli wszel­kimi wydatkami, jakie ponosi w związku z działalnością firmy. Gdy przychody są niższe od kosz­tów, mamy do czynienia z wyni­kiem ujemnym, czyli ze stratą. Zysk musimy pomniejszyć o poda­tek odprowadzany do urzędu skarbowego. Zysk zatem jest tym, co pozostaje w kasie firmy.

Codzienna kontrola kasy - te­go, ile wpłynęło, a ile wypłynęło z firmy - to podstawa, ale nie mo­żesz na tym poprzestawać. Jeśli będziesz jedynie w ten sposób kontrolował sytuację swojego biznesu, to nie musisz wpraw­dzie zbankrutować, ale dużych sukcesów raczej nie osiągniesz, a przy operacjach na większą skalę - przegrasz. Prawdziwą miarą sukcesu przedsięwzięcia jest bowiem nie tyle masa osią­ganego zysku, ale efektywność posługiwania się posiadanymi zasobami.

Jak liczyć efektywność

Efektywność to bardzo złożone pojęcie. Istnieje wiele wskaźni­ków służących do jej badania i określania. Jednych powinien używać początkujący biznesmen, prowadząc niedużą firmę. Inne będzie stosować jego większa konkurencja. Jeszcze innymi po­służy się bank, do którego przed­siębiorca przyjdzie po kredyt oraz dostawca, od którego być może zechce uzyskać kredyt ku­piecki. Oto przykład, który pozwoli Ci zaobserwować, czym różni się efektywność od zyskowności.

Przykład

Firma Kurka na obrocie akcjami za­robiła w lutym aż 30 tys. zł. W tym samym czasie firma Kogucik zarobiła w ten sam sposób tylko 3 tys. zł. Ocena przez pryzmat zyskowności podpowiada, że wolne oszczędności warto powierzyć Kurce. Spójrzmy jednak, do jakich wniosków dopro­wadzi prosta analiza wskaźnikowa operacji giełdowych, które przyniosły takie rezultaty końcowe. W lutym Kurka zainwestowała w papiery na giełdzie 4 min zł. Kogucik zaangażo­wał w tym czasie w giełdę 50 tys. zł. Ile zarobiła każda z tych firm? Oto prosty rachunek:

Kurka zarobiła: (30 000 : 4 000 000) x 100 proc. = 0,75 proc,

Kogucik zarobił: (3000 : 50 000) x 100 proc. = 6,0 proc.

Wniosek nasuwa się sam: Kurka przyniosła wprawdzie większy zysk, ale tylko dlatego, że zainwestowała nieproporcjonalnie więcej pieniędzy niż Kogucik. Pomiar efektywności inwestowania pokazuje, że bez po­równania lepszym inwestorem jest nie ten, kto zarobił większą gotówkę, ale ten, który więcej wy­cisnął z zaangażowanego kapita­łu, czyli Kogucik. Oto dlaczego warto robić analizy wskaźnikowe.

Rentowność

Wskaźniki rentowności służą pomiarowi dochodowości firmy, zdolności generowania przez nią zysku. Rentowność wyraża bo­wiem zdolność firmy do wytwa­rzania nadwyżki.

Najprostszym wskaźnikiem jest rentowność netto:

R = (zysk : koszty) x 100 proc.

Przykład 1

zysk: 4500 zł

koszty: 75 000 zł

rentowność netto: R = (4500 zł

: 75 000 zł) x 100 proc. = 6 proc.

Odmianą wskaźnika rentowno­ści netto jest wskaźnik marży brutto: Rm = (zysk : sprzedaż) x 100 proc.

Przykład 2

zysk: 4500 zł

koszty: 75 000 zł

sprzedaż: 79 500 zł

wskaźnik marży brutto: Rm = (4500 : 79 500) x 100 proc. = 5,7 proc. Dzięki podanym wyżej wskaź­nikom możesz też dowiedzieć się, jaka jest relacja wypracowywa­nej przez firmę nadwyżki w sto­sunku do osiąganych przycho­dów i kosztów.

Przykład 3

Firma kupiła towar za 75 000 zł, a następnie sprzedała go za 79 500 zł, osiągając 4500 zł marży. Załóżmy, że 1500 zł z tej marży pochłonęły koszty stałe (takie, które firma ponosi nieza­leżnie od wielkości obrotów, np. czynsz za lokal, wynagrodzenie pracownika na etacie), co oznacza, że faktyczny zysk wyniósł: 4500 zł - 1500 zł = 3000 zł. Jeżeli teraz obli­czymy rentowność czystego zysku (3000 zł: 79 500 zł) x 100 proc. = 3,8 proc. i zestawimy tę wielkość ze wskaź­nikiem marży z przykładu pierwszego lub drugiego, to wiadomo będzie, jaką część rentowności lub marży zysku pochłaniają koszty stałe. Im mniej, tym bardziej rentowna jest nasza firma.

Załóżmy teraz, że chcesz się dowiedzieć, jaka będzie rentow­ność przedsięwzięcia, do którego namawia Cię kolega, roztaczając wspaniałe perspektywy. Oto pro-ściutki wzór, służący do wyzna­czenia progu rentowności. Dzięki temu będziesz wiedział, na jaką skalę musisz rozwinąć daną dzia­łalność, aby pokryć koszty i osią­gnąć minimalny zysk.

Przykład 4

Jednostkowe koszty zmienne (Kz) wynoszą 10 000 zł. Koszty stałe (Ks) to 15 000 zł. Załóżmy, że cena sprzedaży wyrobu (C) ma wynosić 25 zł. Pytanie: ile jednostek wyrobu (S) musimy wyprodukować, by osią­gnąć próg rentowności? Pamiętamy, że Rp = Kz + Ks. Aby dowiedzieć się, ile jednostek wyrobu wyprodukujemy przy takiej sumie kosztów, musimy podzielić ją przez zakładaną cenę jednostkową

Rp = S = (10000 Kz +15000 Ks): 25 C Rp = S = 25 000 : 25 Rp = S = 1000

Te 1000 jednostek, to progowa wiel­kość produkcji przy danych kosztach. Sprawdzenie:

Koszt wyprodukowania 1000 jedno­stek wyniesie 15 000 zł plus 10 000 zł, razem 25 000 zł. Sprzedaż 1000 jed­nostek po 25 zł wyniesie 25 000 zł (to progowa wartość sprzedaży pokrywająca koszty produkcji).

Przykład 5

Uzupełnijmy nasz przykład założe­niem, że chcemy dodatkowo osią­gnąć zysk (Z) 3000 zł. Rp = S = (10 000 Kz +15 000 Ks + 3000 zł Z) : 25 C Rp = S = 28 000 : 25 Rp = S = 1120 jednostek Taka wielkość produkcji zapewni nam 3000 zł zysku (łączny koszt wyprodukowania 1120 jednostek wyrobu wyniesie 25 000 zł,a wartość uzyskana z ich sprzedaży to 1120 x 25 zł = 28 000 zł).

Rentowność progowa = Koszty zmienne jednost­kowe + Koszty stałe (ewentualnie plus wyma­gany Zysk)

w skrócie:

Rp=Kz+Ks (+Z)

Tę łatwą wyjściową formułę można – w zależności od potrzeb – przekształcać. Koszty stałe, to jak wspomnieliśmy koszty, które są niezmienne, niezależnie od tego, ile przedsiębiorca produkuje (np. podatek gruntowy, czynsz za lokal, wynagrodzenia w systemie eta­towym), a koszty zmienne to te, które zmieniają się wraz za skalą produkcji (zaopatrzenie, wynagro­dzenia w systemie akordowym).

Jakość aktywów

Przejdźmy teraz do wskaźni­ków analitycznych obrazujących jakość aktywów. Na początek mu­simy wyjaśnić, co to takiego akty­wa. Jest to bowiem jedno z kluczo­wych pojęć finansowych i księgo­wych.

Aktywa to cały majątek firmy, skła­dający się z wartości materialnych i niematerialnych. Wartości material­ne to: ziemia, budowle, maszyny, surowce i materiały do produkcji, za­pasy wytworzonych wyrobów, półfa­brykaty, akcje, obligacje, lokaty ban­kowe, gotówka, należności itd. Na wartości niematerialne składają się patenty, prawa autorskie i inne, logo firmy itp.

Dobrze działająca firma to ta­ka, w której wszystkie aktywa -jak to się żargonowo określa -pracują, zaś firma bardzo dobrze działająca to taka, która potrafi ze swoich aktywów jak najwięcej wycisnąć.

Do oceny tego, czy firma osią­ga z aktywów mało, dużo czy bar­dzo dużo, służy wskaźnik zwrotu z aktywów, znany bardziej pod skrótem ROA (Return of Assets). Wzór jest bardzo prosty:

ROA = zysk brutto: średni stan ak­tywów w danym okresie

przy czym:

średni stan aktywów = (stan początkowy + stan końcowy) : 2

Jak wynika z praw matematy­ki, aby poprawiać wskaźnik ROA, należy albo zwiększać zysk, albo zmniejszać wartość aktywów. Z kolei większy zysk można osią­gać, zwiększając przychody, bądź zmniejszając koszty. Zmniejsze­nie aktywów osiąga się najczę­ściej, pozbywając się części ma­jątku, co czasem jest celowe, ale niekiedy wręcz firmę ratuje. Nie­mniej jednak o zdrowiu przedsię­biorstwa świadczy przyrost war­tości aktywów, a nie ich spadek. Jak ten wskaźnik działa w praktyce?

Przykład 6

Niewiele ponad 2 proc. wzrost średniej wartości aktywów oraz ponad 48 proc. wzrost zysku przyniosły ponad 45 proc. poprawę wskaźnika zwrotu z aktywów. Poćwicz i policz, jak będzie się zmie­niać ROA w zależności od różnych proporcji wzrostu/spadku zysku i wzro­stu/spadku średniego stanu aktywów. Jeśli nie pożałujesz czasu na te rachunki, uchwycisz prawidłowość - zarazem wskazówkę, jak prowadzić finanse firmy np. w zależności od ruchów cenowych na rynkach.

Przykład 7

Podstawiając dane z ostatniego przy­kładu dla 2001 r., wskaźnik zwrotu z zainwestowanego kapitału wyniósł 12,3 proc. Policz ile wyniósł dla 2003 r. ROE = (zysk netto : kapitał wła­sny) x 100 proc.

Przykład 8

Kontynuując przykład załóżmy, że w 2001 r. kapitał własny firmy Ogonek wynosił 3 905 270 zł, a w 2003 r. 3 339 551 zł. W tych warunkach wskaź­nik zwrotu z kapitału własnego zwiększył się z niespełna 50 proc. w 2001 r. do ponad 86 proc. w 2003 r. To bardzo dobre wyniki, a drugi wręcz fantastyczny. Na początku transformacji gospo­darczej w Polsce taki wskaźnik zwrotu z kapitału osiągano dość często, ale w gospodarce, która normalnieje, w ciągu roku odzyskać zainwestowany kapitał to przypadek bardzo rzadki.

Ze wskaźnikiem ROA wiążą się ściśle dwa inne wskaźniki obrazujące jakość aktywów:

stopa zwrotu kapitału zainwestowanego, tzw. ROI (Return of Investment) oraz

stopa zwrotu kapitału własnego tzw. ROE (Return of Equity).

ROI = [zysk netto (po opodatkowa­niu) : aktywa ogółem] x 100 proc.

Płynność

Teraz możemy przejść do kolejnej grupy wskaźników obrazują­cych efektywność gospodarowa­nia firmy, mianowicie do wskaźni­ków płynności. Co to takiego jest płynność? Płynność finansowa przed­siębiorstwa to stopień pieniężnej goto­wości jego aktywów do spłacenia zo­bowiązań. Stan płynności mówi nam wiele o stabilności finansowej firmy.

Każda firma ma jakieś należno­ści (ktoś jest jej winien), które są aktywami. Każda ma też zobowią­zania (ona jest komuś winna). Do­bre gospodarowanie swoimi finan­sami to m.in. umiejętność utrzy­mania właściwej relacji między należnościami a zobowiązaniami.

Uważa się, że firma dobrze i bez­piecznie zarządzana może mieć około 10 proc. nadwyżkę zobowiązań nad na­leżnościami. Cóż to oznacza? Ni mniej, ni więcej tylko tyle, że w tej skali firma finansuje swoją działal­ność cudzymi środkami (zobowią­zaniami). Zobowiązania mają jed­nak tę cechę, że kiedyś mogą stać się wymagalne, i będziemy musie­li je niezwłocznie spłacić. Zazwy­czaj żywą gotówką. Co wtedy? Wła­śnie wtedy pojawia się problem płynności firmy, czyli zdolności do szybkiego upłynnienia części ma­jątku i zamiany go na gotówkę.

Wspominaliśmy już o tym, jakie są składniki materialne majątku -mamy tam, obok gotówki, papiery wartościowe, zapasy materiałów, ziemię, maszyny, budynki. Z punk­tu widzenia łatwości zamiany na pieniądze, różnice między nimi są ogromne: inna jest płynność papie­rów wartościowych spółek, a inna starych maszyn czy hangarów. Płynność finansowa przedsiębior­cy zależy więc od struktury posia­danego majątku.

W praktyce funkcjonuje kilka wskaźników płynności, ale najczę­ściej stosuje się dwa: płynności bieżącej i tzw płynności szybkiej.

Oto wzór na wskaźnik płynności bieżącej CR (Current Ratio)

CR = środki obrotowe : zobowią­zania bieżące

Przykład 9

Jak widać, firma pogorszyła swą płyn­ność z poziomu zadowalającego do ostrzegawczego, który zasadniczo rozpoczyna się poniżej wskaźnika 1,2. Dla banku, który tę firmę będzie badał w związku ze złożonym przez nią wnioskiem o kredyt, ten drugi wskaź­nik oznacza, że szefostwo firmy nie bardzo umie zarządzać finansami.

Popatrzmy dalej, tym razem przez szkło powiększające, li­cząc, ile wynosi tzw. wskaźnik szyb­ki (QR - Quick Ratio):

QR = (gotówka + papiery rynkowe + należności) : zobowiązania bieżące

Przykład 10

Jak widać, wskaźnik szybki jest dużo mniejszy niż bieżący, co jest normalne, ponieważ licznik ilorazu został pomniejszony o cały obrotowy majątek trwały (zapasy wyrobów, materiały itp.). Jest jednak poniżej granicy uważanej za bezpieczną, tj. 0,8. Zwróć uwagę, że pogorszenie wskaźnika szybkiego jest dużo mniej wyraźne niż bieżącego. Co to oznacza? Pomyśl. Dalej będziesz mógł zweryfikować swoją hipotezę.

W Polsce stosowany jest często (m.in. przez Główny Urząd Staty­styczny) jeszcze trzeci wskaźnik płynności, który można by okre-ślićjako SQR (Super Quick Ratio) - GUS go określa jako wskaźnik płynności I stopnia:

Przykład 11

SQR = (papiery + gotówka) : zo­bowiązania bieżące (Jak widzisz kolejne pomiary płynności eliminują z rachunku nie­pewność zamiany określonego do­bra na gotówkę).

Wskaźnik SQR jest na granicy bezpieczeństwa (0,3) w 2001 r. i zdecydowanie poniżej tej grani­cy w 2003 r.

Po trzecim etapie analizy Twoje wnioski - jako szefa firmy Żabka - po­winny być następujące:

1. Źle prowadzisz politykę zobo­wiązań i należności. Masz zdecydowanie za duże zobo­wiązania, co znaczy, że jesteś kiepskim płatnikiem. Policz, jak bardzo wydłużyłeś zapłatę zobowiązań za dostawy surowców i materia­łów. Lada chwila będziesz miał kłopoty z dostawcami, a może nawet ich stracisz.

Zastanów się, dlaczego wydłużyłeś terminy zapłaty? Może utrzymujesz za duże zapasy materiałowe? Dziś to niepotrzebne. Może za dużo wydajesz na inne cele? Przyhamuj!

Nadmierne zapasy oszukują przede wszystkim Ciebie, bo dają Ci fałszywy obraz płynności firmy. Zachowujesz bowiem dzięki nim jedynie pozory płynności.

Pamiętaj, że również wzrost Twoich należności wpływa

na skrzywienie obrazu płynności firmy. 5. Jeśli nie weźmiesz się za porządki ekonomiczno-finan­sowe, zwane restrukturyzacją firmy, to prawdopodobnie wkrótce będziesz miał duże problemy.

Analiza wskaźnikowa to praw­dziwy finansowy aparat rentge­nowski. Poziom matematyki, któ­ra jest narzędziem w tych obli­czeniach z pewnością nie przekra­cza możliwości licealisty. Jednak wyliczony na podstawie wzoru wskaźnik trzeba jeszcze inteligentnie zinterpretować. Co to zna­czy? Otóż trzeba zrozumieć jego przesłanie. Zastanów się na przy­kład nad swoimi należnościami. Są to aktywa, których im więcej, tym bardziej poprawiają obraz płynności. Ale jest to jednoznaczne tylko na gruncie arytmetyki. Musisz też np. uwzględnić, jaki stopień ściągalności reprezentują poszczególne należności. Jeżeli dla potrzeb rachunku płynnościo­wego do aktywów zaliczysz należ­ności, których nie możesz ściągnąć od 2 lat, tylko dlatego, że tak jest we wzorze - oszukasz samego siebie. Jeśli bowiem obliczasz tzw. wskaźnik szybki, to w liczniku po­winieneś ująć tylko te należności, o których wiadomo, że można je ściągnąć w miarę szybko.