VAT jest elementem ceny prawie każde­go towaru lub usługi. Jako konsument płacisz ten podatek przy zakupach w sklepie - najczęściej nie zdając sobie nawet z tego sprawy. Jako przedsiębior­ca będziesz go naliczał i odprowadzał na rachunek urzędu skarbowego.

Najpierw rozszyfrujmy skrót VAT. To Value Added Tax, czyli po polsku podatek od towarów i usług (dosłownie: podatek od wartości dodanej). Jego podstawowe cechy to:
równość – podatek dotyczy szerokiego kręgu podatników, którzy są nim obciążeni na równych zasadach,
powszechność – podatnikiem jest każdy, kto prowadzi działalność gospodarczą (z małymi wyjątkami),
wielofazowość – podatek pojawia się na każdym etapie obrotu (u producenta, hurtownika, detalisty) – każdy kolejny sprzedawca w łańcuszku sprzedawców i odbiorców nalicza ten podatek, ale nie od całego obrotu, tylko od wartości dodanej (czyli swojej marży).

Podatek nie jest polskim wynalazkiem. Obciąża do­stawę (sprzedaż) towarów i odpłatne świadczenie usług we wszystkich państwach Unii Eu-ropejskiej. Co więcej, jak żaden inny podatek jest zunifikowany. We wszystkich krajach członkowskich ma on prawie identyczną konstrukcję - obowiązują takie same zasady jego naliczania i zapłaty. Inne są w zasadzie tylko stawki. A to dlatego, że regulacje dotyczą­ce VAT we wszystkich krajach członkowskich muszą być zgodne z dyrektywami Unii Europejskiej. Tak będzie również w Polsce od 1 maja 2004 r.

Jak to działa?
Podatnikami VAT są przede wszystkim firmy. Płacą ten poda­tek przedsiębiorcy prowadzący dzia­łalność gospodarczą indywidualnie, a także spółki cywilne, jawne, ko­mandytowe, partnerskie, komandyto­wo-akcyjne (inaczej niż w podatku dochodowym podatnikami są tu spół­ki osobowe, a nie ich wspólnicy), spółki z ograniczoną odpowiedzial­nością i spółki akcyjne. Zasady opodatkowania są takie same dla wszystkich podatników. Wyjąt­kowo VAT mogą płacić także oso­by nie będące przedsiębiorcami - np. właściciele lokali wynajmu­jących je na cele użytkowe (taki najem jest opodatkowany VAT). Warunkiem jest to, by tę działal­ność wykonywali „częstotliwie”.

Formalnie podatek od towarów i usług płaci sprzedawca towarów lub osoba odpłatnie świadcząca usługę. Jednak faktycznie podatek ten obciąża finalnego nabywcę i konsumenta towarów i usług. A to dlatego, że przedsiębiorca sprzeda-jący towar lub usługę musi, co prawda, dodać do niego podatek i zapłacić go do budżetu państwa (za pośrednictwem urzędu skarbo­wego), ale po pierwsze, uwzględnia go w cenie sprzedawanego towaru (przerzucając go tym samym na od­biorcę), a po drugie, może odliczyć podatek naliczony przy zakupach towarów i usług służących jego działalności od podatku, który pła­ci przy sprzedaży. Tymczasem kon­sument płaci podatek w cenie ku­pionego towaru, ale nie może go w żaden sposób odzyskać.
Aby zrozumieć, jak działa VAT mu­sisz przyswoić sobie kilka podstawo­wych pojęć:
Podatek zapłacony przez przed­siębiorcę przy zakupach towarów i usług służących działalności to VAT naliczony. Natomiast podatek, który przedsiębiorca dolicza do ceny sprzedawanych przez siebie dóbr to VAT należny. Do urzędu skarbowego przedsiębiorca wpła­ca różnicę między podatkiem należnym i naliczonym. Jeśli VAT naliczony jest wyższy od należnego nie ma woty do zapłaty, a co więcej moż­na niekiedy dostać zwrot tej nad­wyżki z urzędu skarbowego.
Cena towaru (usługi) pomniej­szona o zawarty w niej podatek to cena netto. Natomiast cena wraz z podatkiem VAT to cena brutto.
Dla większości towarów i usług stawka podatku wynosi 22 proc. (jest to stawka podstawowa). Nie­które towary i usługi mogą być przejściowo lub na stałe objęte niższymi stawkami VAT (np. 7 proc.) - ale tych wyjątków jest coraz mniej. Piszemy o nich niżej.

Przykład:

X jest producentem towaru.
Policzył koszty produkcji, dodał do tego marżę (swój zysk) i wyszło mu, że cena za sztukę nie może być niższa niż 1000 zł. Ale sprzedając towar musi do niego doliczyć podatek VAT w wysokości 22 proc. To podnosi cenę towaru do 1220 zł (1000 + 1000 x 22 proc.) = 1000 + 220 = 1220. Te 220 zł to dla producenta podatek należny.

Y jest hurtownikiem. Kupił towar od producenta X, płacąc 1220 zł (1000 zł + 220 zł VAT). Te 220 zł VAT jest dla niego podatkiem naliczonym. Do ceny producenta Y musi dodać swoją marżę - bo po to handluje, aby osiągnąć zysk. Kalkulując cenę bierze pod uwagę wartość netto to­waru (bo VAT naliczony może sobie odliczyć - podatek ten nie wpływa więc na jego koszty). Hurtownik ustalił, że nie opłaca mu się sprze­dać towaru za mniej niż 1300 zł netto (marża wynosi więc 300 zł). Do tej ceny musi jeszcze doliczyć 22 proc. VAT: (1300 + 1300 x 22 proc.) = 1300 + 286 =1586 zł. Za tyle sprzeda towar do sklepu. Te 286 zł to dla hurtownika podatek należny.

Właścicielem sklepu jest Z. Kupił on towar od hurtownika za 1586 zł (1300 zł + 286 zł VAT). VAT w wysokości 286 zł to dla sklepikarza podatek naliczony. Ponieważ Z również handluje po to, aby zyskać, dodał do ceny netto towaru marżę w wysokości 200 zł. A zatem teraz cena netto wyniesie 1300 zł + 200 zł = 1500 zł. Wystawiając towar w sklepie Z musi dodać do tej ceny VAT należny: 1500 x 22 proc. = 330 zł. Cena brutto towaru wynosi więc obecnie 1830 zł (1500 zł + 330 zł VAT). Tyle zapłaci Kowalski jako finalny odbiorca (konsument) towaru.

Zauważ, że producent dodał do ce­ny towaru 220 zł VAT, u hurtownika po­datek ten wzrósł o 66 zł do 286 zł, a w sklepie o 44 zł do 330 zł. Cena to­waru wzrosła więc tylko o podatek naliczony od dodanej przez hur­townika i sklepikarza marży (300 zł x 22 proc. = 66 zł, a 200 x 22 proc. = 44 zł). Dlatego właśnie VAT nazywa się podatkiem od wartości dodanej.

Zanim przejdziemy do kolej­nego przykładu, wyjaśniającego w jaki sposób przedsiębiorca od­zyskuje VAT zapłacony przy za­kupach związanych z działalno­ścią musisz jeszcze wiedzieć, że podatek VAT jest rozliczany miesięcz­nie, bądź kwartalnie (w zależności od tego, jaki sposób rozliczenia zadekla­ruje przedsiębiorca). Oznacza to, że przedsiębiorca sumuje wartość zakupów poczynionych w trakcie danego miesiąca (np. w marcu) bądź kwartału i VAT naliczony w związku z tymi zakupami oraz odrębnie sumuje wartość swojej sprzedaży towarów i usług oraz VAT należny w związku z tą sprze­dażą. Wykazuje te kwoty w od­dzielnych rubrykach specjalnej deklaracji, którą musi złożyć do urzędu skarbowego. Ustala też różnicę między podatkiem nali­czonym a należnym, którą musi wpłacić na rachunek urzędu. Identycznie postępuje w każdym kolejnym miesiącu (lub kwartale).

Przykład:
Pan Kisielek prowadzi małą hurtownię. W marcu kupił towary za 12 200 zł, w kwocie tej zawarty był doliczony przez kontrahenta podatek VAT w wysokości 2200 zł. A zatem:

• 10 000 zł - to łączna wartość netto kupionych w marcu towarów,
• 2200 zł - to łączny VAT naliczony,
• 12 200 zł - to wartość brutto.

W tym samym miesiącu pan Kisielek sprzedał towary za 8540 zł, w kwocie tej zawarty był doliczony przez niego podatek w wysokości 1540 zł. A zatem:

• 7000 zł - to łączna wartość netto sprzedanych towarów,
• 1540 zł - to łączny VAT należny,
• 8540 zł - to wartość brutto.

Rozliczając się z podatku VAT za marzec pan Kisielek musi ustalić, jaka jest różnica między VAT na­leżnym a naliczonym: VAT należny 1540 zł - VAT naliczony 2200 zł; nadwyżka naliczonego nad należnym 660 zł. Pan Kisielek nie odprowadza podatku do urzędu skarbowego, a przenosi tę kwotę na miesiąc następny do rozliczenia.
Wyjaśnijmy teraz, co będzie, gdy w danym miesiącu VAT na­leżny będzie wyższy od naliczo­nego.

Przykład:
Przyjmijmy, że zakupy pana Kisielka w kwietniu były takie same jak w marcu:

• 10 000 zł - to łączna cena netto kupionych w marcu towarów,
• 2200 zł - to łączny VAT naliczony,
• 12 200 zł - to cena brutto.

Ale miał on dwa razy większą sprzedaż:

• 14 000 zł - to łączna cena netto sprzedanych towarów,
• 3080 zł - to łączny VAT należny,
• 17 080 zł - to cena brutto.

Podatek należny jest wyższy od naliczonego o 880 zł. Pan Kisielek musi zatem wpłacić różnicę do urzędu skarbowego.

Ale co się dzieje z tą nadwyżką? Najczęściej zwiększa ona pulę po­datku naliczonego w następnym miesiącu - mówimy wtedy o podat­ku VAT do przeniesienia na miesiąc na­stępny. Niekiedy jednak podatnik może ją dostać z powrotem - urząd skarbowy przesyła mu tę nadwyż­kę na rachunek bankowy - mówi­my wtedy o zwrocie podatku. Taki zwrot jest jednak możliwy tylko wyjątkowo - wtedy, gdy nie ma szans na to, że podatnik odzyska podatek naliczony odliczając go od należnego (czyli wtedy, gdy zano­si się na to, że podatek należny - en od sprzedaży - będzie stale lub w dłuższym okresie niższy od na­liczonego przy zakupach towarów i usług związanych z działalnością gospodarczą). Dzieje się tak np. gdy zakupy przedsiębiorcy są opo­datkowane wyższą stawką VAT niż jego sprzedaż. Albo gdy kupi on rzecz zaliczaną do środków trwa­łych (np. samochód ciężarowy), z czym wiąże się bardzo wysoki po­datek naliczony.

Co podlega VAT?
Skoro już wiesz mniej więcej, jak działa VAT, wróćmy na począ­tek i wyjaśnijmy sobie, co tak naprawdę jest nim opodatkowa­ne. Mówiliśmy do tej pory dla uproszczenia o sprzedaży towa­rów i świadczeniu usług. Ale ściślej opodatkowana jest:

• dostawa towarów (to nie tylko sprzedaż, ale też inne czynno­ści, o których piszemy niżej),
• świadczenie usług,
• eksport (wywóz towarów z Polski za granicę),
• import towarów (przywóz towarów z zagranicy do Polski, podatek od importu płaci ten, kto sprowadza towar do kraju), a także import usług (polega na korzystaniu z usług świadczo­nych przez firmy mające siedzibę za granicą).

Dostawą towarów są też - oprócz sprzedaży - czynności przekazania przez podatnika towarów należących do jego przedsiębiorstwa na inne cele niż związane z tym przedsiębiorstwem, m.in.:

• przekazanie lub zużycie towa­rów na cele osobiste podatnika lub jego pracowników, w tym byłych pracowników, wspólników, udziałowców, akcjonariuszy, członków spółdzielni i ich domowników,
• wszelkie inne przekazanie towarów bez wynagrodzenia, np. darowizny.

Czynności te są opodatkowane tylko pod warunkiem, że podatnik nie miał prawa do obniżenia po­datku należnego o całość lub część podatku naliczonego przy zaku­pach z nimi związanych.
Przy likwidacji działalności go­spodarczej przez indywidualnych przedsiębiorców, spółkę cywilną, jawną, partnerską, komandytową i komandytowo-akcyjną podatek VAT trzeba też zapłacić od towa­rów, które nie zostały sprzedane (znajdują się w dniu likwidacji na stanie firmy) i przy zakupie któ­rych został odliczony podatek na­liczony. Późniejsza sprzedaż tych towarów przez byłego przedsię­biorcę (byłych wspólników) jest przez 12 miesięcy wolna od VAT (jeśli towary te zostaną sprzedane po tym okresie znów trzeba będzie do ich ceny doliczyć podatek).
Za towary dla potrzeb VAT uwa­ża się rzeczy ruchome, jak rów­nież wszelkie postacie energii, budynki, budowle lub ich części, będące przedmiotem czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, które są wymienione w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicz­nej, a także - od 1 maja 2004 r. -grunty.
Z kolei świadczeniem usług jest, zgodnie z zasadami unijnymi, każde świadczenie - obojętnie na czyją rzecz zostało wykonane, które nie stanowi dostawy. Każda czynność podejmowana przez po­datnika VAT odpłatnie, a niekie­dy także nieodpłatnie w ramach działalności gospodarczej będzie zatem czynnością podlegającą opodatkowaniu - albo jako dostawa towarów, albo jako świad­czenie usług.
A oto transakcje, które w ogóle nie podlegają VAT:

• zbycie przedsiębiorstwa lub zakładu (oddziału) samodziel­nie sporządzającego bilans,
• czynności wykonywane w ramach umowy o pracę,
• czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznej umowy (a więc zabronione przez prawo),
• działalność w zakresie gier losowych, zakładów wzajem­nych, gier na automatach -podlegająca podatkowi od gier.

Stawki VAT
Stawki podatku od towarów i usług zostały ustalone w formie procentowej. Podstawowa stawka VAT wynosi 22 proc. - dotyczy ona sprzedaży wszystkich towarów i usług, na które nie ustalono ob­niżonych stawek. A obowiązuje ich kilka: 7 proc, 3 proc, 0 proc.

Stawka 0 proc. jest też stosowa­na przy sprzedaży towarów poza granice Polski. Zapewne zastana­wiasz się, co ona oznacza. Prze­cież stosując tę stawkę nie można wyliczyć żadnego podatku - za­wsze wyniesie on zero złotych. I masz rację. Ale stawkę tę wpro­wadzono tylko po to, by stosujący ją podatnik mógł odzyskać cały podatek naliczony przy zakupach związanych ze sprzedażą objętą tą preferencyjną stawką. Ponieważ podatek należny wynosi uniego 0 zł, zawsze będzie się pojawiać nadwyżka VAT naliczonego nad należnym, którą urząd skarbowy musi zwrócić na konto podatnika. W efekcie sam nie płaci on żadne­go podatku od działalności objętej zerową stawką, a do tego może od­zyskać podatek naliczony w po­przednich fazach obrotu, który za­płacił kupując towary i usługi na potrzeby własnej działalności.

Czynności zwolnione z VAT
Dostawa niektórych towarów i świadczenie niektórych usług jest całkowicie zwolnione z VAT -jest to tak zwane zwolnienie przed­miotowe. Oznacza to, że każdy, kto handluje tymi towarami (wykonu­je takie usługi) nie musi naliczać tego podatku. Ale za to nie może też odzyskać VAT naliczonego przy zakupach towarów i usług służących tej działalności. Tym właśnie zwolnienie różni się od ze­rowej stawki VAT. Co prawda i tu, i tu nie wystąpi podatek od sprzeprzy zakupach, do czego prawo ma ten, kto stosuje stawkę 0 proc. Od zwolnienia przedmiotowego należy odróżnić zwolnienie pod­miotowe. Oznacza ono, że dany podatnik nie musi naliczać i pła­cić VAT mimo że wykonuje czyn­ności opodatkowane (nie objęte zwolnieniem przedmiotowym). Ze zwolnienia podmiotowego mogą skorzystać drobni przedsiębiorcy, których obrót nie przekroczył ustalonego w przepisach limitu.
Lista niektórych czynności zwolnionych z VAT:

• usługi w zakresie wynajmowania lub dzierżawienia nieruchomości o charakterze mieszkalnym na cele mieszkaniowe,
• usługi prywatnego nauczania świadczone przez nauczycieli,
• dostawa towarów używanych, pod warunkiem, że podatnikowi nie przysługiwało prawo do obniżenia VAT należnego o naliczony przy ich zakupie; towarem używanym jest rzecz ruchoma używana przez podatnika przez co najmniej pół roku lub budowla, budynek, bądź ich część - jeżeli od końca roku w którym zakończono ich budowę minęło 5 lat,
• dostawa produktów rolnych pochodzących z własnej działalności rolniczej oraz świadczenie usług rolniczych przez rolnika ryczałtowego (który nie wyraził chęci rozliczania VAT),
• dostawa znaczków pocztowych i znaków skarbowych za cenę równą wartości nominalnej,
• usługi naukowo-badawcze,
• usługi dostępu do Internetu świadczone na rzecz szkół.

Kiedy nie można odliczyć podatku?
Już wiesz, że co do zasady przedsiębiorca może pomniej­szyć podatek należny od sprzeda­ży (dostawy) towarów i usług o podatek naliczony przy zaku­pach służących jego działalności. Od zasady tej jest jednak kilka istotnych wyjątków. I tak np. nie można skorzystać z odliczenia przy:

• zakupie paliwa (benzyny, oleju, gazu) do napędu samochodów osobowych,
• usług noclegowych i gastro­nomicznych (nie dotyczy to podatników świadczących usługi turystyki oraz posiłków zakupionych dla pasażerów przez podatników świadczących usługi transportowe),
• towarach i usługach naby­tych w wyniku darowizny lub nieodpłatnego świadczenia usługi,
• towarach i usługach udokumentowanych fakturami otrzymanymi przed zarejestrowaniem się przedsiębiorcy jako podatnika VAT.

W tych samych sytuacjach -gdy podatek należny jest wyższy od naliczonego - podatnikowi nie przysługuje zwrot tej nadwyżki z urzędu skarbowego.

Niezbędna dokumentacja
Bycie podatnikiem VAT wiąże się nie tylko z koniecznością nali­czania i odprowadzania tego po­datku do urzędu skarbowego. To także wiele obowiązków o charakterze formalnym. Każdą sprzedaż towaru czy usługi trzeba potwier­dzać, wystawiając dokument zwa­ny fakturą VAT, albo wydając pa­ragon z kasy rejestrującej. Trzeba też gromadzić faktury potwier­dzające zakupy towarów i usług. Zarówno zakupy, jak i sprzedaż należy na bieżąco ewidencjono­wać w specjalnych rejestrach. A na podstawie zgromadzonych w nich danych trzeba po zakoń­czeniu danego miesiąca lub kwar­tału (gdy ktoś rozlicza się kwar­talnie) sporządzić deklarację dla urzędu skarbowego.

Obowiązek rejestracji
By móc się zarejestrować, prócz złożenia prawidłowo wypełnione­go druku trzeba zapłacić opłatę skarbową w wysokości 152 zł. Urząd potwierdza zgłoszenie, wy­dając w tej sprawie decyzję admi­nistracyjną (druk VAT-5). Jeśli da­ne objęte tym zgłoszeniem się zmienią - trzeba je zaktualizować w terminie 7 dni (także na formu­larzu VAT-R). VAT-R należy zło­żyć przed rozpoczęciem działalno­ści gospodarczej. Dopiero z mo­mentem dokonania tego zgłosze­nia stajemy się czynnym podatnikiem VAT - uprawnionym do wystawia­nia faktur oraz odliczania VAT na­liczonego przy zakupach związa­nych z działalnością opodatkowa­ną VAT. Prawa te nabywamy z chwilą złożenia zgłoszenia VAT--R w urzędzie skarbowym, nie mu­simy więc czekać na potwierdze­nie rejestracji.

Zgłoszenia rejestracyjnego nie muszą składać ci przedsiębiorcy rozpoczynający działalność, któ­rzy zamierzają korzystać ze zwol­nienia podmiotowego (ze wzglę­du na przewidywane niewielkie obroty), lub których działalność jest przedmiotowo zwolniona z VAT. Nie muszą, jednak mogą. Co prawda zgłoszenie to nie uprawnia ich do wystawiania faktur, czy odliczania VAT nali­czonego, ale za to w momencie gdy utracą oni zwolnienie lub zrezygnują z niego, nie będą już musieli pamiętać o obowiązku jego złożenia przed rozpoczęciem pierwszej opodatkowanej sprze­daży, a jedynie o aktualizacji (w ciągu 7 dni). Z chwilą złożenia zgłoszenia rejestracyjnego po­datnicy ci nabywają status „podatnika VAT zwolnionego”.

Odrębna procedura rejestra­cyjna dotyczy podatników, którzy po 1 maja 2004 r. będą dokonywać transakcji wewnątrzwspólnoto-wych. Muszą się oni zarejestrować w odrębnym rejestrze VAT jako „podatnicy VAT UE”. Rejestracja odbywa się przez powiadomienie organu podatkowego - we właści­wej części formularza VAT-R -o zamiarze wykonywania takich transakcji. Potwierdzeniem rejestracji jest formularz VAT-5 UE.