Prawo przedsiębiorcy
Pozwy zbiorowe
O nowej regulacji w zakresie pozwów zbiorowych mówi się dużo, być może dlatego, że jest to całkowicie nowa i dotąd obca polskiemu systemowi postępowania cywilnego instytucja, znana głównie z filmów amerykańskich. Dyskusje determinuje przede wszystkim strach przed nieznanym. Czy słusznie?
Autorki przekonują, że aby nie dać się zaskoczyć, należy przede wszystkim poznać nowe regulacje, w myśl zasady: nieznajomość prawa szkodzi.
Wchodzącą w życie 19 lipca 2010 r. nową regulację otwiera definicja wyjaśniająca pojęcie postępowania grupowego. W artykule pierwszym czytamy, że postępowanie grupowe to postępowanie cywilne w sprawach, w których dochodzone są roszczenia co najmniej dziesięciu osób, które są roszczeniami jednego rodzaju, opartymi na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej. Innymi słowy chodzi o to, aby co najmniej dziesięć osób miało podobne roszczenie wobec jednego, tego samego podmiotu, np. banku, firmy farmaceutycznej, ubezpieczyciela, producenta.
Celem ustawy jest możliwość objęcia ochroną konsumentów, którzy będą mogli dochodzić swoich praw w sprawach dotyczących roszczeń z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny i z tytułu czynów niedozwolonych, jednak z wyłączeniem roszczeń o ochronę dóbr osobistych (przykładowe, lecz nie wyczerpujące wyliczenie dóbr osobistych znajdziemy w art. 23. kodeksu cywilnego, należą do nich m.in. zdrowie, wolność, swoboda sumienia i inne).
Fakt wszczęcia postępowania grupowego nie wyłącza możliwości dochodzenia roszczeń przez osoby, które do grupy nie należą, ani przez takie, które zdecydują się na wystąpienie z jej składu. Oznacza to, że wobec tego samego podmiotu, np. banku, mogą toczyć się równoległe postępowania – jedno według zasad nowej ustawy o postępowaniu grupowym, a drugie w postępowaniu zwyczajnym, gdy po stronie powodowej występuje zwykle tylko jedna osoba, choć okoliczności sprawy w obydwu przypadkach będą podobne.
Odrębności postępowania grupowego
Art. 24. ustawy stanowi, że w sprawach nieuregulowanych zastosowanie mają przepisy kpc. Warto więc wskazać na odrębności, które charakteryzują postępowanie grupowe.
Po pierwsze, rozpoznawanie spraw w postępowaniu grupowym już w I instancji powierzone zostało sądom okręgowym, które będą orzekać w składzie trzech sędziów zawodowych. W uzasadnieniu do projektu ustawy czytamy, że rozwiązanie to wypływało z faktu dostrzeżenia przez ustawodawcę wysokiej rangi tego typu spraw i ich dużego znaczenia dla ochrony praw podmiotowych lub interesów członków grupy. Podobny motyw mógł przyświecać wprowadzeniu przymusu adwokacko-radcowskiego dla powoda w postępowaniu grupowym, czyli zapewnieniu waloru profesjonalizmu podczas prowadzenia procesu. Profesjonalny pełnomocnik będzie reprezentował powoda, czyli reprezentanta grupy. Zaś reprezentantem grupy może być członek grupy albo powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów. Przymus adwokacko-radcowski nie ma jednak zastosowania, jeśli w charakterze reprezentanta grupy występuje radca prawny lub adwokat.
Kolejne odstępstwa od reguł postępowania zwyczajnego to m.in. wprowadzenie dodatkowych elementów, jakie powinien zawierać pozew grupowy (art. 6), czy możliwość skierowania stron do mediacji w każdym stanie sprawy, a nie jak przewiduje w art. 183(8) § 1. kpc tylko do zamknięcia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę – co należy uznać za dobrą wolę ustawodawcy, który poprzez taką regulację za główny cel obiera dążenie do ugodowego zakończenia postępowania grupowego.
Innym, jeszcze bardziej doniosłym wyłomem jest przełamanie dotychczasowej zasady, że wynagrodzenie pełnomocnika nie może zależeć od wysokości roszczenia zasądzonego na rzecz strony (w art. 5. wprowadzono zapis, wskazujący górną granicę wynagrodzenia, tj. że wynagrodzenie pełnomocnika może wynosić kwotę nie wyższą niż 20 proc. kwoty zasądzonej na rzecz powoda). Niektóre organizacje konsultujące projekt ustawy zakwestionowały to rozwiązanie, jako wyraz troski przed nadmierną amerykanizacją polskiej regulacji. Wskazywano także, że skłoni to prawników do wyszukiwania poszkodowanych w celu zwielokrotniania zysków płynących z prowadzenia tego typu spraw. Bardziej racjonalna wydaje się teza, że wolą ustawodawcy było w tym wypadku zachęcenie profesjonalistów do prowadzenia takich, bez wątpienia bardzo skomplikowanych spraw i usprawnienie postępowania grupowego nie tylko poprzez wyłonienie jednej osoby (reprezentanta grupy), ale dodatkowo poprzez wsparcie jej działań wiedzą i doświadczeniem profesjonalnego pełnomocnika, który ponosić będzie w pewien sposób współodpowiedzialność za wynik procesu.
Warto jeszcze zwrócić uwagę na odmienne ustalenie kosztów postępowania, gdzie opłata stosunkowa w sprawach o prawa majątkowe została ustalona na wysokości 2 proc. wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia. Jest to istotna, korzystna zmiana w stosunku do standardowych 5 proc.
Postępowanie. Ogłoszenie. Przystąpienie do grupy
Na gruncie nowej regulacji, w pierwszej kolejności sąd na rozprawie rozstrzyga, czy postępowanie w ogóle nosi znamiona grupowego. Sprawdza w tym celu istnienie przesłanek formalnych, m.in. kompletność pozwu, który został rozszerzony o dodatkowe elementy w porównaniu z postępowaniem zwyczajnym i wskazane dwa załączniki. Poza zwykłymi wymogami, pozew powinien zawierać wniosek o rozpoznanie sprawy w postępowaniu grupowym i wskazanie, że jest co najmniej dziesięć osób, które dochodzą roszczenia jednego rodzaju, opartego na tej lub takiej samej podstawie faktycznej. Jeśli dochodzone roszczenie ma charakter pieniężny, w pozwie należy wskazać też zasady ujednolicania wysokości roszczeń członków grupy lub podgrup i określić wysokość roszczenia każdego z członków grupy lub podgrup. Do pozwu należy dołączyć oświadczenia członków grupy o przystąpieniu do grupy i wyrażeniu zgody, co do osoby reprezentanta grupy i umowę reprezentanta grupy z pełnomocnikiem, w której określony będzie sposób wynagrodzenia pełnomocnika.
Jeśli sąd uzna, że sprawa nie nadaje się do postępowania grupowego, odrzuca pozew. Z kolei gdy stwierdzi, że jest inaczej, wówczas wyda postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym, a po jego uprawomocnieniu zarządzi ogłoszenie tego faktu (co do zasady) w poczytnej prasie o zasięgu ogólnokrajowym (wyjątkowo o zasięgu lokalnym lub zupełnie zaniecha ogłoszenia). Istotnym elementem treści ogłoszenia jest informacja o możliwości przystąpienia do grupy przez osoby, których roszczenia mogą być objęte powództwem grupowym. Dzięki temu inni poszkodowani, którzy do tej pory nie wiedzieli o wniesieniu pozwu, będą mieli szansę dołączenia do grupy, naturalnie w oznaczonym przez sąd terminie (nie krótszym niż miesiąc, a nie dłuższym niż trzy miesiące od daty ogłoszenia). W tym celu będą musieli złożyć pisemne oświadczenie reprezentantowi grupy. Po upływie oznaczonego przez sąd terminu, przystąpienie do grupy przez nowe osoby będzie już niedopuszczalne.
Grupa, a reprezentant grupy
Choć minimalna liczba osób w grupie, jaką przewiduje nowa ustawa, wynosi dziesięć osób, to trzeba pamiętać, że grupa będzie mogła liczyć (jak pokazują doświadczenia innych państw) kilka, a nawet kilkanaście tysięcy osób. Dlatego dla zapewnienia sprawności postępowania konieczne było, aby w legitymację czynną w tego typu postępowaniach wyposażyć jeden podmiot (tj. jedną osobę z grona członków grupy lub powiatowego, miejskiego, rzecznika praw konsumentów), który na gruncie regulacji o postępowaniu grupowym nosi miano reprezentanta grupy. To reprezentant grupy pełni rolę powoda w postępowaniu grupowym i to on jest stroną postępowania w ujęciu formalnoprawnym.
Członkowie grupy pozostają stroną tylko w ujęciu materialnym, czemu wyraz daje np. postępowanie dowodowe postępowania grupowego, gdzie członkowie grupy (lub podgrupy) przesłuchiwani będą w charakterze strony, a nie świadka.
Zasady relacji pomiędzy grupą a jej reprezentantem będą określane w umowie, w której treść ustawy nie ingeruje, pozostawiając stronom obszar do negocjacji, w myśl zasady swobody umów. Reprezentant działa w imieniu własnym, ale na rzecz wszystkich członków grupy. Na wybór osoby mającej pełnić funkcję reprezentanta zgodzić muszą się wszyscy członkowie grupy (co wynika z wymogu dołączenia do pozwu oświadczeń członków grupy o zgodzie co do osoby reprezentanta, art. 6. ust. 2.), z kolei, aby zmienić reprezentanta, wystarczy już wola większości członków grupy.
W jakich rodzajach spraw?
Postępowanie grupowe może toczyć się zarówno w sprawach o roszczenia niepieniężne, jak i pieniężne. Jeśli dochodzone jest roszczenie pieniężne, zachodzi konieczność, aby wysokość roszczenia każdego członka grupy była ujednolicona (ustandaryzowana) przy uwzględnieniu wspólnych okoliczności sprawy. Dla ułatwienia ustawa wprowadza możliwość ujednolicenia wysokości roszczeń pieniężnych, które może nastąpić w podgrupach liczących co najmniej dwie osoby. Jeśli jednak zachodziłaby trudność w ujednoliceniu wysokości roszczeń pieniężnych nawet w podgrupach (bo okoliczności dotyczące poszczególnych członków grupy mogą być dalece zróżnicowane), wówczas można skorzystać z regulacji art. 2. ust. 3., który stanowi, że przedmiot pozwu można ograniczyć tylko do żądania ustalenia odpowiedzialności pozwanego. Powód nie jest w takich okolicznościach zobowiązany do wykazywania interesu prawnego w tym ustaleniu.
W takiej sytuacji, gdy w postępowaniu grupowym sąd wyda „tylko” wyrok ustalający odpowiedzialność pozwanego, każdy członek grupy będzie mógł w indywidualnym postępowaniu dochodzić wysokości swojego roszczenia. Warto podkreślić, że wyrok ustalający odpowiedzialność pozwanego wydany w postępowaniu grupowym pełni rolę swoistego prejudykatu w procesie indywidualnym. Nie należy go mylić z regulacją dotyczącą wyroku wstępnego z art. 318. kpc. Wyrok ustalający odpowiedzialność pozwanego w postępowaniu grupowym kończy to postępowanie w I instancji. W postępowaniu grupowym, w sentencji wyroku wymieniani są wszyscy członkowie grupy lub podgrupy, a jeśli w wyroku zasądzone są świadczenia pieniężne, sąd ustala też w jego sentencji, jaka kwota przypada poszczególnym członkom grupy lub podgrupy. Gdy wyrok stanie się prawomocny, jest skuteczny wobec wszystkich członków grupy.
Ochrona pozwanego
Ustawodawca nie pominął kwestii ochrony interesu pozwanego, który w tego typu procesach będzie z pewnością narażony na silną ekspozycję na forum publicznej debaty. Aby zapobiec pojawieniu się fali pozbawionych dostatecznego uzasadnienia lub pochopnych zarzutów, ustawodawca przewidział możliwość zobowiązania powoda (na żądanie pozwanego) do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Kaucja będzie składana w gotówce.
Do oceny sądu ustawodawca pozostawił ustalenie wysokości kaucji. Sąd będzie brał pod uwagę prawdopodobną sumę kosztów, które poniesie pozwany, jednak jej wysokość nie będzie mogła przekroczyć 20 proc. wartości przedmiotu sporu. Jeśli powód nie złoży kaucji w wyznaczonym przez sąd terminie (nie krótszym niż miesiąc), wówczas na wniosek pozwanego sąd odrzuci pozew zbiorowy lub środek odwoławczy.
Ustawa nie reguluje, czy powód ma możliwość zwolnienia się z obowiązku złożenia kaucji, wiadomo jednak, że pozwany nie będzie mógł żądać złożenia kaucji, jeśli uznana przez niego część roszczenia wystarczy na zabezpieczenie kosztów procesu. Poza domaganiem się złożenia kaucji, pozwany będzie mógł żądać dodatkowego zabezpieczenia, jeśli w toku sprawy okaże się, że złożona kaucja nie wystarcza na zabezpieczenie kosztów procesu. Pozwany ma też prawo do kwestionowania członkostwa poszczególnych osób w grupie, a w sprawach o roszczenie pieniężne ciężar udowodnienia przynależności członka do grupy spoczywa na powodzie.
Podsumowanie
Za wcześnie na stanowczą ocenę i przewidywanie korzyści, które może przynieść w polskim ustawodawstwie wprowadzenie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Z pewnością jednak dostrzegamy rozsądne, bo ostrożne działanie polskiego ustawodawcy, który zdecydował się na stopniowe wprowadzenie nowego typu spraw do polskiej rzeczywistości sądowej, ujmując przepisy o pozwach zbiorowych w odrębnej ustawie, a nie wciągając ich od razu do treści kodeksu postępowania cywilnego. Praktyka pokaże, czy proponowane rozwiązania okażą się trafne i czy zaistnieje konieczność zmian regulacji.
Nowego sposobu procesowania z pewnością będą musieli uczyć się potencjalni poszkodowani i firmy zmuszone do obrony procesowej przed pozwem zbiorowym. Nowe instytucje, takie jak specyficzna umowa z pełnomocnikiem, umowa między reprezentantem grupy a grupą (i sposób przystępowania członków do grupy), problematyka żądania kaucji i obrony przed zobowiązaniem strony powodowej do złożenia kaucji, wymagają przetarcia szlaków i stworzenia dobrych wzorców postępowania.
Można przypuszczać, że ze względu na skomplikowanie procedury, jako pierwsze ruszą pozwy zbiorowe w sprawach, gdzie zestandaryzowane roszczenie będzie relatywnie wysokie, bo tylko wówczas potencjalne korzyści uzasadnią nakład pracy organizacyjnej. Oznacza to kłopoty dla firm, gdyż pozwów zbiorowych nie będzie wolno lekceważyć, także na początku funkcjonowania tej nowej instytucji.
Z pewnością będzie ona miała szerokie zastosowanie w powództwach związanych z odpowiedzialnością za produkt niebezpieczny, m.in. w powództwach o naprawienie szkody wyrządzonej działaniami niepożądanymi leków i szkody wyrządzonej na skutek incydentu medycznego. Wydaje się też, że jest to idealne rozwiązanie dla osób poszkodowanych na skutek sprowadzenia zagrożenia epidemiologicznego i zakażeń szpitalnych. Nowa ustawa na pewno ułatwi jednoczenie sił kupującym mieszkania na rynku pierwotnym w sporach z deweloperami.
Doświadczenia innych państw europejskich pokazują, że instytucja pozwów zbiorowych wykorzystywana jest ostrożnie, ale gdy już pozew zbiorowy zostaje złożony, odbija się szerokim echem i z jednej strony stanowi skuteczne narzędzie dla poszkodowanych do sprawnego uzyskania rekompensaty, z drugiej na ogół poważnie szkodzi wizerunkowi firmy i skutkuje wymiernymi stratami finansowymi. Pozostaje więc przygotować się na to, że pozwy zbiorowe zaczną być wytaczane i odpowiednio wcześnie stworzyć przynajmniej procedury, umożliwiające udzielenie odpowiedzi na pozew w wymaganym, krótkim terminie. Jest to tym ważniejsze, że ustawodawca pozostawił w ustawie wiele kwestii nieprzesądzonych i może zabraknąć czasu, aby wątpliwości w stosowaniu przepisów rozstrzygać w ostatniej chwili.
